Mbo-docent Paula van Manen: ‘Alles werd op z’n kop gezet’

De rigoureuze invoering van een gepersonaliseerd onderwijsconcept op een mbo-school voor pedagogische opleidingen stelt het team op de proef. Docent annex ‘leercoach’ Paula van Manen schreef er een boek over: een persoonlijke vertelling vol wonderlijke anekdotes.

3 DECEMBER 2019 - TEKST ARNO KERSTEN - REDACTIE ONDERWIJSBLAD / AOB

Het begon allemaal met een inspiratiebijeenkomst. Tussen dozen met pizza’s hoorden de teamleden, verantwoordelijk voor de pedagogische opleidingen op een groot roc, de manager die avond voor het eerst vertellen over haar zoektocht naar een nieuw onderwijsconcept. Na afloop van een brainstormsessie hingen de muren vol mindmap-vellen met ideeën en gedachten. Die bijeenkomst in het voorjaar van 2016 vormde achteraf gezien het startschot voor een rigoureuze verandering van het onderwijs.

Mbo-docent Paula van Manen beschrijft in haar boek ‘Wanneer krijgen we weer les?’ hoe de invoering van een onderwijsvernieuwing het team en de studenten op de proef stelt. Iets meer dan een jaar na de pizza-sessie is het zover. De eerste- en tweedejaarsgroepen krijgen niet langer klassikaal les, maar ‘gepersonaliseerd onderwijs’. Flexibel leren, meer maatwerk, zo luiden de slogans.
Er zijn dan nog veel vragen over de uitwerking van het concept en de praktische invoering. Een ding is duidelijk: alles wordt anders. Studenten werken zelfstandiger, bepalen hun eigen studietempo, pendelen tussen verschillende lokalen en delen zelf hun pauzetijden in. Docenten heten opeens leercoach en lokalen worden leerpleinen. Elke dag begint en eindigt met een ‘Hoe sta jij erbij?’-rondje: iedereen geeft met een emoticon z’n gemoedstoestand aan. De vernieuwing lijkt geïnspireerd door het hippe, maar ook bekritiseerde Zweedse ‘maatwerk’-concept Kunskapsskolan, al wordt die naam in het boek niet genoemd.

“Ik ben zeker geen tegenstander van onderwijsvernieuwingen”, vertelt Van Manen. “Maar als je een ander concept gaat invoeren, moet je daar goed over nadenken.” Van haar studie onderwijskunde, lang geleden, herinnert ze zich de voorwaarden voor een geslaagde onderwijsvernieuwing nog goed. “Voldoende draagvlak creëren, je team meenemen in het besluit. Een gedegen voorbereiding met een volledig uitgewerkt implementatieplan en daar voldoende tijd voor nemen. Een geleidelijke invoering, in eerste instantie met een beperkte groep studenten. Aan geen van de voorwaarden is bij ons voldaan. Alles werd op z’n kop gezet. Vierhonderd studenten kregen er tegelijk mee te maken. Je kunt wel nagaan dat dat de nodige problemen met zich meebrengt.”


Didactiek

In haar boek beschrijft Van Manen hoe docenten grip proberen te krijgen op het nieuwe onderwijs. Ze lopen steeds tegen nieuwe problemen en hindernissen aan. Zo moeten ze voor studenten tientallen leerdoelen en subleerdoelen aftekenen, maar is niet duidelijk hoe ze die moeten beoordelen. Als die doelen zijn gehaald mogen studenten hun examen aanvragen. Maar sommige collega’s laten studenten hun examen al aanvragen terwijl er nog leerdoelen openstaan. “En dan komen studenten verhaal halen, logisch: waarom mag ik nog niet starten met mijn examens en mogen studenten bij een ander dat wel? Leg dat dan maar eens uit.”

Met de invoering van gepersonaliseerd onderwijs is ook haar eigen functie veranderd. Docenten van de praktijkgerichte vakken gaan voortaan als leercoach door het leven. “Als docent was ik vooral met kennisoverdracht bezig en met didactiek. Als coach ben ik nu veel meer aan het begeleiden. Ik heb gewoon een andere baan gekregen. Op zo’n verandering moet je je personeel heel goed voorbereiden.”
Het boek beslaat een periode van drie schooljaren: het voorbereidingsjaar, het eerste jaar na invoering en het tweede. Na de strubbelingen in het eerste invoeringsjaar worden er in de zomer van 2018 een aantal aanpassingen doorgevoerd. Zo moet er meer ruimte komen voor workshops, die een verdieping vormen van het onderwijsaanbod. Docenten – pardon: leercoaches – zouden die op basis van hun eigen expertise aanbieden, maar dat komt mede door tijdgebrek onvoldoende van de grond. Op nieuwe leerpleinen werken meerdere groepen tegelijkertijd aan verschillende opdrachten, wat met veel studenten wel rumoerig is. Een onderdeel waarbij studenten op een creatieve manier leerdoelen kunnen halen, met een poster, vlog of fotoserie, verdwijnt nu juist uit beeld.

Het gevolg van de veranderingen is dat studenten nog nauwelijks achter hun laptop zijn weg te slaan, signaleert Van Manen. De ‘gepersonaliseerde’ beroepsopleiding is een vorm van laptoponderwijs geworden. En wat haar nog het meest zorgen baart: veel studenten lopen vertraging op. Met name de studenten die in hun eerste jaar nog klassikaal onderwijs kregen, laten van zich horen. “We willen weer gewoon les”, klinkt de oproep.

“Het zou heel verstandig zijn geweest om het eerste jaar grondig te evalueren en van daaruit verbeteringen door te voeren”, zegt Van Manen. “Dat is niet wat ik heb zien gebeuren. Sommige dingen werden overboord gegooid en nieuwe dingen werden ingevoerd, opnieuw zonder goede voorbereiding. Er zijn ook mooie kanten aan het onderwijs. Maar ik zie helaas genoeg studenten die dreigen te verzuipen.”

Intussen moeten de medewerkers, zo’n vijftig in getal, bij de start van het tweede jaar genoegen nemen met een nogal krappe personeelsruimte. Het team ondergaat alle veranderingen gelaten. Frustratie wordt vaak niet hardop uitgesproken. Wanneer de manager die de onderwijsvernieuwing invoerde al snel naar een nieuwe uitdaging vertrekt, blijven medewerkers in verbazing achter. “Ik vond het vreemd dat zij zo snel vertrok. Pas een paar weken later, toen ik collega’s een-op-een peilde, bleek dat ik helemaal niet alleen stond met mijn gedachten.” Deels is dat misschien de cultuur in het team, denkt ze. Maar er is ook een praktische verklaring. “De tijd ontbreekt om je er heel druk om te maken. De werkdruk is enorm hoog. Iedereen wordt in beslag genomen door de waan van de dag.”


Kinderboeken

Van Manen (51), geboren en getogen in Zoetermeer, werkt inmiddels ruim twintig jaar in het mbo op roc’s in verschillende delen van het land. Ze stapelde een schoolcarrière: mavo, mbo, hbo en universiteit, waar ze orthopedagogiek en onderwijskunde studeerde. In 1989, na de overstap van mbo naar hbo, richtte ze een speciale studentencommissie op die overbodige overlappingen aankaartte en hbo-opleidingen wist te bewegen om vrijstellingen in te voeren.

Niet lang daarna vocht ze tegen de “asociale” eigen bijdrage die haar hogeschool bovenop het collegegeld vroeg voor allerlei basis-voorzieningen. Op het schild gehesen door de Landelijke Studentenvakbond stapte ze naar de rechter. Ze kreeg nul op het rekest en ging vervolgens in hoger beroep tot aan de Hoge Raad – ook tevergeefs. Van Manen belandde in de schijnwerpers van landelijke media. “Ik doe dit niet voor mezelf. Ook door andere hogescholen worden nog steeds eigen bijdragen verplicht gesteld”, motiveerde ze in 1992 haar strijdlust in Trouw.

Vanuit diezelfde motivatie besloot Van Manen, die eerder een serie kinderboeken schreef over de belevenissen van een jonge turnster, ongeveer een jaar geleden dat ze haar ervaringen met de onderwijsvernieuwing wilde opschrijven. “De invoering van een nieuw onderwijsconcept is razend interessant om mee te maken”, aldus de onderwijskundige. Het resultaat ligt sinds oktober in de winkel: een persoonlijke vertelling vol wonderlijke anekdotes. “Is het een objectief boek? Nee, dat is het nooit als je een ervaringsboek schrijft. Het is mijn waarheid, zoals ik die heb beleefd. Van verschillende collega’s die mijn boek gelezen hebben, krijg ik terug dat ze het herkenbaar vinden. Vooral van de mensen die het hele proces vanaf het begin hebben meegemaakt.”

Haar teammanager, de sectordirecteur en een bestuurslid lichtte ze naar eigen zeggen vorig najaar in over haar plannen. De tekst heeft niemand vooraf ingezien. Van Manen heeft er bewust voor gekozen de naam en plaats van de instelling niet te noemen – de school is bij de redactie bekend. Het gaat om de casus, zegt ze. Ze wil de school ook geen slechte publiciteit bezorgen. Toch houdt ze er rekening mee dat niet iedereen op school haar het boek in dank zal afnemen.

“Dat heb ik ingecalculeerd. Dit belang overstijgt het belang van één school. Het is een maatschappelijk relevant onderwerp. Ik hoop dat andere scholen lessen kunnen trekken uit mijn ervaringen en er hun voordeel mee doen. En wat voor mij persoonlijk een grote drijfveer is: ik hoop de situatie voor studenten te verbeteren.”

Wanneer krijgen we weer les? Paula van Manen. Scriptum, €17,50

(Foto boven het artikel: Fred van Diem)

NB Dit interview is ook op papier verschenen in het december-nummer 2019 van het Onderwijsblad (AOB) met de kop 'MBO-docent beschrijft mislukte innovatie van binnenuit'.

Een kijkje in de keuken van het gepersonaliseerd leren

‘Wanneer krijgen we weer les?’ is een vraag die Paula van Manen de afgelopen twee jaar vaak kreeg van haar studenten op het roc. Haar school voerde twee jaar geleden gepersonaliseerd leren in op de pedagogische opleidingen; een trend waar veel onderwijsinstellingen hun heil van verwachten. Maar het boek dat ze erover schreef zal menig plannenmaker achter de oren doen krabben.

14 DECEMBER 2019 - TEKST CISKA DE GRAAFF - REDACTIE SCHOOLJOURNAAL / CNV


Gepersonaliseerd leren lijkt een toverwoord in het onderwijs: de vrije keuze voor leerlingen op welke manier en in welk tempo ze werken aan hun leerdoelen. De congressen over deze onderwijsvernieuwing vliegen je om de oren, want gepersonaliseerd leren heeft de toekomst. Op het roc van orthopedagoog, onderwijskundige en kinderboekenschrijfster Paula van Manen, werd dit idee ook ontdekt en na een nieuwsbrief, inspiratiebijeenkomst en een paar benen-op-tafelsessies ingevoerd. Van Manen beschrijft dit proces in Wanneer krijgen we weer les? De opmerkelijke praktijk van gepersonaliseerd onderwijs. Bordsessies, growth mindset, leercoaches, hoe’tjes, flappen, coachen op zelfregulatie, leerdoelen, leerpleinen, positive behaviour support, studentenarena, critical friends; het deed allemaal z’n intrede op de school. Twee keer per dag een bordsessie bijvoorbeeld, waarbij elk teamlid de vraag krijgt: hoe sta je er vandaag bij? En dat je dan een keuze moet maken tussen een lachende, neutrale of een sippe smiley. ‘Wanneer krijgen we weer les?’ is een vraag die Paula van Manen de afgelopentwee jaar vaak kreeg van haar studenten op het roc. Haar school voerde twee jaar geleden gepersonaliseerd leren in op de pedagogische opleidingen; een trend waar veel onderwijsinstellingen hun heil van verwachten. Maar het boek dat ze erover schreef zal menig plannenmaker achter de oren doen krabben.


Hoe'tjes

‘Ik weet niet precies wanneer ik dacht: nú ga ik hier een boek over schrijven. Het was niet één moment of één gebeurtenis, meer een opeenstapeling’, vertelt Van Manen, roerend in haar koffie. ‘Ik wist dat wij iets unieks meemaakten als team: de overgang van klassikaal onderwijs naar iets nieuws. Ik ben zeker niet tegen onderwijsinnovaties, maar daarvoor moet je wel een aantal stappen doorlopen.’ Ze somt op: voldoende draagvlak creëren, het team meenemen in de besluitvorming, een uitgewerkt plan hebben, alle betrokkenen goed voorbereiden op de nieuwe rollen, voldoende tijd nemen voor de invoering, stapsgewijs opbouwen. ‘Wij gingen in één klap over naar het nieuwe systeem, van volledig klassikaal naar volledig niet-klassikaal, zonder goede voorbereiding voor het team en zo’n vierhonderd studenten.’ Vanaf dat moment kregen de leerlingen geen klassikale lessen meer. Ze begonnen de schooldag in een zogenaamde stamgroep, waarin de plannen voor die dag besproken werden. Daarna gingen ze zelfstandig aan de slag. Met een vaste leercoach bespraken ze wekelijks hun vorderingen, de doelen en de manieren (de hoe’tjes, zoals een poster, vlog, werkstuk of fotoserie) waarop ze die bereikten. De doelen en vorderingen werden bijgehouden in een logboek en later in een digitaal plan- en volgsysteem.


Waan van de dag

Vanaf het begin was er hier en daar scepsis in het docententeam, beschrijft Van Manen in haar boek. ‘Maar je werd continu in beslag genomen door de waan van de dag, dus je had weinig tijd om te reflecteren of je af te vragen of het wel goed ging. Je zou het misschien niet verwachten als leerlingen zelf de regie krijgen over hun leerproces, maar de werkdruk is flink toegenomen sinds het gepersonaliseerd leren.’ In het tweede jaar laten de studenten van zich horen in een evaluatie. Ze zijn niet tevreden, geven aan dat ze te veel zwemmen en vragen zich af wanneer ze weer les krijgen. Ook het team evalueert de vernieuwing en schrijft er grote vellen papier, de zogenaamde flappen, over vol. Maar belangrijker nog: de resultaten van studenten gaan achteruit, zo is te merken aan het aantal studenten dat binnen de gestelde tijd een diploma haalt. ‘Vooral bij mbo niveau 3 is dit schrikbarend,’ zegt Van Manen. ‘Ik heb nog nooit zo veel zogenaamde verlengers meegemaakt.’

Verplichte workshops

Ondanks de onvrede en scepsis bij een deel van de studenten zet de school door met gepersonaliseerd leren. ‘Er is wel in dit derde jaar een ontwikkeling ingezet naar meer structuur en aanbod’, vertelt Van Manen, ‘en daar ben ik blij mee. De leercoaches merkten dat studenten hiaten kregen in hun kennis en vaardigheden. Daarom er is aangedrongen op meer verplicht aanbod voor hen en daar is uiteindelijk naar geluisterd. Studenten gaan nu elke dag verplicht naar een workshop.’ Met een lach: ‘Nee, dat zijn geen lessen, die term is op de een of andere manier helemaal uit; het zijn lezingen of trainingen.’


Sturing

Zelf werkt ze dit jaar ook anders dan voorheen. ‘Ik trek het me erg aan dat studenten, vooral van niveau 3, zo achterop zijn geraakt en ik doe nu alles om ze naar die eindstreep te helpen. Daar gaat veel werk inzitten. Ik wil niet dat zij de dupe worden. Het is een mooi streven hoor, regie houden op het eigen leerproces, maar veel studenten zijn daar niet aan toe. Ze hebben sturing nodig en die geef ik ze, punt.’ Van Manen is niet tegen gepersonaliseerd leren. ‘Nee helemaal niet, maar gepersonaliseerd leren is een containerbegrip, dat je op honderd manieren in kunt voeren. Ik hoop dat andere scholen hun voordeel met dit boek kunnen doen, dat ze weten waar ze op moeten letten als ze gepersonaliseerd leren gaan invoeren. Laat je studenten zwemmen, dan komt het met een deel niet goed. Ik denk dat het voor mbo’ers zeker mogelijk is, maar dan zul je het gestructureerd neer moeten zetten, met duidelijke sturing en begeleiding. En gooi niet meteen alle lessen overboord, want die zorgen voor een stevige basis.’

Wanneer krijgen we weer les? De opmerkelijke praktijk van gepersonaliseerd onderwijs. Paula van Manen. Uitgeverij Scriptum. Prijs: €17,50, ISBN:9789463191760.
 

(foto onder het artikel: Angeline Swinkels)

NB Dit interview is ook op papier verschenen in het december-nummer 2019 van Schooljournaal (CNV) met de kop 'Wanneer krijgen we weer les? Een kijkje in de keuken van het gepersonaliseerd leren'.

Terug naar de startpagina: HOME